M103 - Gromada Otwarta w Kasjopei
| English version is here |
Obiekt Messier 103 (M103), znany również jako NGC 581, to otwarta gromada gwiazd znajdująca się w gwiazdozbiorze Kasjopei Cassiopeia. Jest położona około 8000-9500 lat świetlnych od Ziemi, co czyni ją jedną z najodleglejszych znanych nam gromad otwartych. Choć nie należy do najefektowniejszych obiektów w katalogu Messiera, wyróżnia się m.in. swoim wiekiem.
Szacowany wiek gromady to około 25 milionów lat, co klasyfikuje ją jako bardzo młodą. Składa się głównie z gorących, niebieskich gwiazd typu B oraz kilku bardziej rozwiniętych nadolbrzymów, takich jak czerwony nadolbrzym o jasności 10m, widoczny w pobliżu centrum. Te cechy wskazują na wspólne pochodzenie gwiazd oraz stosunkowo krótki czas ich ewolucji od momentu narodzin w tej samej obłokowej strukturze gazowo-pyłowej.
Obserwacje
05.09.2024, około godziny 22:30 - Jaworzno
warunki miejskie, wysoki poziom zanieczyszczenia światłem
Interesująca nas dziś gromada gwiazd jest ulokowana w odległości około 1° na północny wschód od gwiazdy Ruchbah, czyli delta Cassiopeiae (δ Cas). Można ją łatwo odnaleźć i obserwować już za pomocą zwykłej lornetki, ponieważ jej jasność względna to 7,4m.
Charakterystyczną cechą M103 jest jej trójkątny kształt. W skład gromady wchodzi około 170 gwiazd, co do których potwierdzono z dużym prawdopodobieństwem, że są one wzajemnie powiązane grawitacyjne. Gromada rozciąga się na około 15 lat świetlnych i jest nadal otoczona pozostałościami pyłu międzygwiazdowego, co może wpływać na obserwowaną jasność i kolory poszczególnych składników.
Dzięki obserwacjom spektroskopowym i fotometrycznym (z użyciem danych z misji Gaia) możliwe było wyznaczenie ruchów własnych i prędkości radialnych gwiazd w gromadzie, co potwierdziło ich wspólne pochodzenie. M103 nie wykazuje jeszcze wyraźnych oznak rozpadu, ale - jak większość gromad otwartych - z czasem ulegnie rozproszeniu, głównie pod wpływem sił pływowych Galaktyki.
Messier 103, choć niepozorna w porównaniu do bardziej spektakularnych gromad, stanowi cenny obiekt badań wczesnej ewolucji gwiazd i dynamiki młodych układów gromadowych. Dla miłośników astronomii to także efektowny cel obserwacyjny, zwłaszcza w chłodne jesienne noce, kiedy Kasjopea wznosi się wysoko nad północnym horyzontem.
10.09.2025, około godziny 22:00 - Katowice
warunki miejskie, bardzo wysoki poziom zanieczyszczenia światłem
Tym razem udało mi się zarejestrować obraz szerszego sąsiedztwa gromady M103, które prezentuje się naprawdę efektownie (Fot.2).
Po prawej stronie od M103, nieco niżej jest widoczna wspomniana uprzednio gwiazda Ruchbah. Wyraźnie widoczna jest też nienależąca do katalogu Messiera gromada otwarta NGC 659. Obiekt ten odkryła najprawdopodobniej Caroline Herschel (siostra Williama Herschela) 27 września 1783 roku. To skupisko gwiazdowe jest położone w odległości ok. 6,3 tys. lat świetlnych od Słońca.
W pobliżu NGC 659 znajduje się jasna, niebieskawa gwiazda oznaczona jako 44 Cas. Jest to gwiazda zmienna typu Delta Scuti.
Parametry fotografii 1:
- ZWO Seestar s50
- sumaryczny czas ekspozycji: 10 minut (stackowane - 60x10s)
- zastosowano filtr, pozwalający na zmniejszenie wpływu sztucznego zanieczyszczenia światłem i świecenia atmosfery (wewnątrz urządzenia)
Parametry fotografii 2:
- sumaryczny czas ekspozycji: 30 minut (stack 30 klatek RAW po 60s, z wykorzystaniem odpowiedniej ilości klatek typu dark, bias i flat)
- ISO: 2500
- teleskop w systemie Maksutowa (100/1400), ekspozycja w ognisku głównym
- zastosowano filtr, pozwalający na zmniejszenie wpływu sztucznego zanieczyszczenia światłem i świecenia atmosfery
- statyw: głowica paralaktyczna z prowadzeniem w osi rektascencji, wyjustowana metodą dryfową z wykorzystaniem sterownika własnej konstrukcji.
Literatura dodatkowa:
- Gałan C., Grzemski M., Kasjopea, Urania – Postępy Astronomii, 2014, 775 (5), str. 62–64
- Sanner J., Geffert M., Brunzendorf J., Schmoll J., Photometric and kinematic studies of open star clusters. I. NGC 581 (M 103), Astronomy and Astrophysics, 1999, 349, str. 448–456
- Huang W., Gies D.R., McSwain M.V., A stellar rotation census of B stars: from ZAMS to TAMS, Astrophysical Journal, 2010, 722, str. 605–619
Marek Ples