M33 - Galaktyka Trójkąta
| English version is here |
Messier 33 czyli Galaktyka Trójkąta lub NGC 598, jest jednym z najciekawszych obiektów w Grupie Lokalnej i trzecim co do wielkości jej członkiem po Drodze Mlecznej i Galaktyce Andromedy. Znajduje się w gwiazdozbiorze Trójkąta Triangulum, którego kształt wyznacza skromny, lecz rozpoznawalny asteryzm w jesiennym niebie północnym. Dzięki jasności obserwowanej wynoszącej około 5,7m obiekt ten może być widoczny gołym okiem, co prawda jedynie w wyjątkowo sprzyjających warunkach. Przyjmuje się powszechnie, że jest to najdalsza struktura pozagalaktyczna, którą można dostrzec bez użycia instrumentów optycznych.
Historia badań Galaktyki Trójkąta jest ściśle związana z rozwojem współczesnej astronomii. Prawdopodobnie po raz pierwszy planowe obserwacje tego obiektu prowadził Giovanni Hodierna przed rokiem 1654, natomiast w katalogu Charlesa Messiera znalazła się 25 sierpnia 1764 roku. Szczególne znaczenie zyskała jednak dopiero na początku XX wieku, kiedy to Edwin Hubble, analizując w niej bardzo słabe cefeidy, doszedł do wniosku, że znajdują się znacznie poza granicami naszej Galaktyki. Było to jedno z kluczowych odkryć, które ostatecznie ugruntowały pojęcie Wszechświata złożonego z niezliczonych skupisk gwiezdnych
Obserwacje
07.11.2025, około godziny 22:00 - Katowice
warunki miejskie, bardzo wysoki poziom zanieczyszczenia światłem
Chociaż niebo nie było tej nocy bezchmurne, to jednak chwile przejaśnień pozwoliły zebrać materiał, który dał w wyniku poniższą fotografię (Fot.1). Jak widać, Galaktykę Trójkąta można obserwować nawet w warunkach miejskich.
M33 jest galaktyką spiralną typu Sc o średnicy około 60 tysięcy lat świetlnych oraz masie ocenianej na 20 miliardów mas Słońca. Leży w odległości około 2,9 miliona lat świetlnych. Jej struktura spiralna jest stosunkowo luźna, lecz wyjątkowo bogata w obszary H II, które stanowią miejsca intensywnego formowania się nowych gwiazd. Rozległe, zjonizowane chmury wodoru wpisują się w ramiona spiralne, tworząc węzły jasnych mgławic emisyjnych. To właśnie one czynią M33 jednym z najlepszych naturalnych laboratoriów do badania procesów gwiazdotwórczych. Galaktyka Trójkąta jest też pierwszą pozagalaktyczną strukturą, w której potwierdzono obecność wody. Odkrycia dokonano w 1977 roku przy wykorzystaniu radioteleskopu w Effelsbergu.
Wśród licznych obszarów H II w Galaktyce Trójkąta szczególnie wyróżnia się NGC 588. Jest to młody i rozległy rejon gwiazdotwórczy położony na obrzeżach jednego z ramion spiralnych. Zawiera populację masywnych gwiazd, w tym obiekty Wolfa-Rayeta, których promieniowanie ultrafioletowe silnie jonizuje otaczający gaz. NGC 588, podobnie jak pobliska NGC 592, tworzy wyraźny węzeł aktywności gwiazdotwórczej w zewnętrznych częściach dysku M33.
NGC 592 stanowi kolejny aktywny obszar H II, w którego wnętrzu znajduje się młoda gromada otwarta. Region ten zawiera gwiazdy typu O i B oraz Wolfa-Rayeta, a intensywna emisja promieniowania świadczy o trwających procesach formowania masywnych gwiazd.
Do największych obszarów H II w Grupie Lokalnej należy NGC 595, rozległa i jasna mgławica emisyjna. Jej wnętrze wypełnia liczna populacja młodych gwiazd, które silnie oddziałują na otaczający gaz, utrzymując duże obszary zjonizowanego wodoru.
Jako najbardziej imponujący obiekt tego typu w Galaktyce Trójkąta wymienia się jednak NGC 604, jeden z największych znanych regionów H II w całej Grupie Lokalnej. Jego rozmiary sięgają około dwustu parseków, a w jego strukturze znajduje się około dwustu gwiazd typu O oraz liczne gwiazdy typu B. Czyni to NGC 604 kluczowym obiektem do badań procesów gwiazdotwórczych oraz oddziaływania młodych, masywnych gwiazd na ośrodek międzygwiazdowy.
W pobliżu M33 znajduje się także NGC 603, układ potrójny gwiazd, który w dziewiętnastym wieku ze względu na ograniczenia ówczesnych instrumentów błędnie uznano za małą mgławicę.
Galaktyka Trójkąta stanowi jedno z najważniejszych miejsc badań procesów powstawania gwiazd w najbliższym otoczeniu Drogi Mlecznej. Obszary H II, takie jak NGC 588, NGC 592, NGC 595 i NGC 604, tworzą niezwykle bogatą mozaikę środowisk gwiazdotwórczych o różnym wieku, masie i strukturze. Każdy z tych regionów odsłania inny aspekt ewolucji młodych gwiazd oraz złożonych interakcji między promieniowaniem, gazem i pyłem. Galaktyka Trójkąta pozostaje jednym z najbliższych i najbardziej dostępnych laboratoriów do badania narodzin gwiazd, co czyni ją obiektem o fundamentalnym znaczeniu dla współczesnej astrofizyki.
Parametry fotografii 1:
- sumaryczny czas ekspozycji: 120 minut (stack 120 klatek RAW po 60s, z wykorzystaniem odpowiedniej ilości klatek typu dark, bias i flat)
- ISO: 1600
- teleskop w systemie Maksutowa (100/1400), ekspozycja w ognisku głównym
- zastosowano filtr, pozwalający na zmniejszenie wpływu sztucznego zanieczyszczenia światłem i świecenia atmosfery
- statyw: głowica paralaktyczna z prowadzeniem w osi rektascencji, wyjustowana metodą dryfową z wykorzystaniem sterownika własnej konstrukcji.
Literatura dodatkowa:
- Bonanos A. Z., Stanek K. Z., Kudritzki R. P., Macri L., Sasselov D. D., Kaluzny J., Bersier D., Bresolin F., Matheson T., Mochejska B. J., Przybilla N., Szentgyorgyi A. H., Tonry J., Torres G., The First DIRECT Distance to a Detached Eclipsing Binary in M33, Astrophysics and Space Science, 304 (1–4), 2006, str. 207-209
- Magrini L., Stanghellini L., Villaver E., The Planetary Nebula Population of M33 and its Metallicity Gradient: A Look Into the Galaxy's Distant Past, The Astrophysical Journal, 696 (1), 2009, str. 729-740
- U V., Urbaneja M. A., Kudritzki R. P., Jacobs B. A., Bresolin F., Przybilla N., A New Distance to M33 Using Blue Supergiants and the FGLR Method, The Astrophysical Journal, 704 (2), 2009, str. 1120-1134
- Heyer M. H., Corbelli E., Schneider S. E., Young J. S., The Molecular Gas Distribution and Schmidt Law in M33, The Astrophysical Journal, 602 (2), 2004, str. 723-729
- Cioni M.-R. L., The metallicity gradient as a tracer of history and structure: the Magellanic Clouds and M33 galaxies, Astronomy and Astrophysics, 506 (3), 2009, str. 1137-1146
- Buta R. J., Corwin H. G., Odewahn S. C., The de Vaucouleurs atlas of galaxies, Cambridge University Press, 88, 2007, str. 1-16
Marek Ples