Modliszka zwyczajna - ekspansja gatunku w Polsce
| English version is here |
Poniższy artykuł został opublikowany pierwotnie w czasopiśmie dla ekologów Ekologia (3/2025):
Modliszka zwyczajna Mantis religiosa, niegdyś postrzegana przez polską entomologię jako gatunek rzadki, ściśle związany z południowymi, stosunkowo ciepłymi regionami kraju, obecnie przechodzi wyraźną, dynamiczną ekspansję, co stanowi jeden z najbardziej intrygujących współczesnych fenomenów w krajowej faunie. Chociaż wciąż podlega ścisłej ochronie gatunkowej, a jej obecność w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunku zagrożonego wyginięciem wydaje się być odzwierciedleniem jej historycznej rzadkości, dane z ostatnich dwóch dekad sugerują, że jej status ekologiczny w Polsce ulega fundamentalnej zmianie, co stawia pod znakiem zapytania dotychczasowe klasyfikacje i konieczność rewizji map zasięgu. Zjawisko to stanowi fascynujący przypadek naukowy, który rzuca światło na adaptacyjne zdolności gatunków w obliczu postępujących zmian klimatycznych, które, jak wskazują badania, są głównym czynnikiem sprzyjającym jej rozprzestrzenianiu się. To przesunięcie zasięgu geograficznego modliszki jest uważane przez entomologów za jeden z najbardziej czytelnych wskaźników postępujących zmian klimatycznych w skali lokalnej, gdyż jej cykl rozwojowy jest ściśle zależny od temperatury, a przede wszystkim od łagodniejszych i krótszych zim, które pozwalają na przetrwanie kokonów z jajami i pomyślne rozpoczęcie cyklu rozwojowego w nowym sezonie. Ocieplenie, a zwłaszcza coraz łagodniejsze zimy, sprzyjają przemieszczaniu się ciepłolubnych gatunków na północ, czego przykładem jest ekspansja modliszki. Zebrane dane (zarówno współczesne, jak i archiwalne) pokazują, w jakich warunkach siedliskowych i biologicznych możliwe jest skuteczne poszerzanie zasięgu tego owada. Zjawisko to wpisuje się w szersze procesy przyrodnicze i ekologiczne, pozwalając lepiej zrozumieć mechanizmy odpowiedzialne za zmiany w bioróżnorodności i przesuwanie się granic występowania gatunków.
Od zagrożenia do ekspansji
Analiza dostępnych danych z przełomu wieków ujawnia wyraźny i niepodważalny trend wzrostu liczby stanowisk modliszki w Polsce, co ma związek prawdopodobnie przede wszystkim z cieplejszymi i łagodniejszymi zimami, które pozwalają na przetrwanie kokonów i pomyślne rozpoczęcie cyklu rozwojowego w nowym sezonie. Zjawisko to jest na tyle intensywne, że obserwatorzy odnotowują obecność modliszki w miejscach, gdzie historycznie nie występowała, co według niektórych stawia pod znakiem zapytania zasadność jej dotychczasowej klasyfikacji jako gatunku silnie zagrożonego na terytorium całego kraju. To przesunięcie zasięgu geograficznego modliszki jest uważane przez entomologów za jeden z najbardziej czytelnych wskaźników postępujących zmian klimatycznych w skali lokalnej. Dokumentacja z ostatnich lat pokazuje, że modliszka nie tylko umacnia swoje populacje na tradycyjnych terenach występowania, ale aktywnie, naturalnie i skutecznie zasiedla nowe, dotąd dla niej niedostępne obszary, wykazując się dużą plastycznością ekologiczną. To zjawisko pokazuje, jak delikatna równowaga lokalnego ekosystemu może zostać zakłócona przez czynniki globalne, a modliszka staje się w tym procesie swego rodzaju "barometrem zmian", którego status może w przyszłości ewoluować, być może prowadząc do rewizji jej klasyfikacji ochronnej. Myślę, że Czytelnik zgodzi się ze mną, że samego zjawiska nie ma powodu jednak uważać za negatywne. Ocenić je będzie można dopiero po uzyskaniu większej ilości danych, po pewnym czasie.
Przesuwanie granic na północ
Jeszcze pod koniec XX wieku, modliszka zwyczajna występowała w Polsce ściśle lokalnie, a północną granicę jej zasięgu wyznaczała Kotlina Sandomierska, co wskazywało na jej silne przywiązanie do południowych, najcieplejszych rejonów kraju. Od tego czasu, szczególnie po roku 2000, liczba nowych stanowisk zaczęła stopniowo rosnąć, a od roku 2015 zaobserwowano gwałtowną ekspansję w środkowej Polsce, w tym w Wielkopolsce, na Mazowszu i w Kujawsko-Pomorskiem. Badania przeprowadzone w latach 1995-2021 dostarczają konkretnych, liczbowych dowodów na skalę tego zjawiska: w ciągu zaledwie 26 lat zasięg gatunku w Polsce zwiększył się z 3% do aż 77% powierzchni kraju, co jest niezbitym przykładem aktywnego i naturalnego rozszerzania zajmowanego obszaru, a nie tylko sporadycznych obserwacji. Obecnie, populacje modliszki są rzadkie jedynie na północy naszego kraju, a doniesienia o jej obecności pojawiają się nawet na Litwie, co w jednoznaczny sposób potwierdza dynamiczne przesuwanie się zasięgu na północ, wykraczając poza historyczne granice. Jednym z kluczowych korytarzy migracyjnych dla tego gatunku jest najprawdopodobniej nadwiślański ciąg, co potwierdza umacnianie się populacji w Dolinie Środkowej Wisły, a także w rejonie Puszczy Kozienickiej. Dane zebrane przez Polskie Towarzystwo Entomologiczne oraz licznych pasjonatów wskazują, że modliszka jest obecnie jednym z najszybciej rozprzestrzeniających się owadów w Polsce, a jej migracja na północ jest procesem ciągłym i dobrze udokumentowanym.
Preferencje siedliskowe i obserwacje w miastach
Modliszka jest owadem ciepłolubnym, co oznacza, że jej cykl życiowy i przeżycie są ściśle uzależnione od wysokich temperatur, co jest kluczowym czynnikiem w jej ekspansji na północ. Optymalne siedliska naturalne dla tego drapieżnika to tereny suche i nasłonecznione, takie jak łąki, polany, wrzosowiska, a także nasłonecznione skraje lasów sosnowych. Zauważono również, że potrafi ona zasiedlać różnorodne środowiska, w tym torfowiska oraz murawy kserotermiczne, co świadczy o jej dużej plastyczności ekologicznej. Jednakże, w poszukiwaniu ciepła i odpowiednich miejsc do życia, modliszki coraz częściej wkraczają do obszarów zurbanizowanych, które działają jako tzw. "wyspy ciepła", czyli miejsca o podwyższonej temperaturze w porównaniu do otaczających je terenów wiejskich. Z tego względu, coraz łatwiej można je spotkać na nagrzanych parkingach, w przydomowych ogrodach na osiedlach domków jednorodzinnych, na elewacjach budynków w centrach miast. Paradoksalnie, w tych sztucznych, stworzonych przez człowieka środowiskach, owady te są często łatwiejsze do zaobserwowania niż w ich naturalnych siedliskach, co prowadzi do wzrostu liczby obserwacji i zgłoszeń od przypadkowych obserwatorów. Szczególnie upodobały sobie łąki kwietne i rzadko koszone strefy miejskie, które zapewniają im odpowiednie warunki do żerowania i składania jaj, a także liczne kryjówki.
Aspekty biologiczne i ochrona gatunku
Zrozumienie biologii i prawnego statusu modliszki jest kluczowe dla pełnego obrazu jej obecności w Polsce. Chociaż jej ekspansja jest faktem i świadczy o jej zdolnościach adaptacyjnych, nadal pozostaje ona gatunkiem o szczególnej wartości przyrodniczej, wymagającym ochrony, a jej rola w ekosystemie jest nie do przecenienia.
Modliszka zwyczajna jest jedynym przedstawicielem swojego rzędu Mantodea w Polsce, co czyni ją unikatowym elementem naszej fauny. Dorosłe osobniki osiągają długość od 50 do 75 mm, co plasuje je wśród największych owadów na terytorium kraju. Modliszki wykazują duże spektrum zmienności ubarwienia, od intensywnego zielonego, przez brązowy, aż po słomkowy, co pozwala im na doskonały kamuflaż w otoczeniu i skuteczne polowanie. Jako drapieżnik, modliszka odgrywa kluczową rolę w lokalnych ekosystemach, żywiąc się innymi owadami, w tym szkodnikami upraw, dzięki czemu działa jako naturalny regulator populacji, co jest korzystne dla człowieka i rolnictwa. Warto również obalić popularny mit, zgodnie z którym każda kopulacja kończy się zjedzeniem samca przez samicę. W rzeczywistości, zjawisko to występuje jedynie w 5-30% przypadków i jest znacznie mniej powszechne niż się popularnie sądzi. Istnieją przypuszczenia, że takie zachowanie często wiąże się z warunkami laboratoryjnymi lub głodem samicy, a nie z naturalnym zachowaniem godowym w środowisku naturalnym.
Pomimo widocznej i udokumentowanej ekspansji, modliszka zwyczajna wciąż pozostaje gatunkiem ściśle chronionym w Polsce na mocy obowiązującego prawa, co oznacza, że wszelkie działania, które mogłyby jej zaszkodzić, są bezwzględnie zabronione. Jej status ochronny potwierdza także umieszczenie w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt, gdzie została sklasyfikowana jako gatunek zagrożony wyginięciem (kategoria EN), co podkreśla jej wysoką wartość przyrodniczą i wrażliwość na zmiany w środowisku. W związku z tym, jej zabijanie jest bezwzględnie zabronione, a naruszenie tego przepisu może prowadzić do konsekwencji prawnych. Zasadniczo, obserwacja owadów, które nie stanowią żadnego zagrożenia dla ludzi, może być fascynująca i pouczająca, zwłaszcza, że w żaden sposób nie są one agresywne. Jednakże, jeśli napotkamy modliszkę w miejscu niebezpiecznym, na przykład na ruchliwej drodze, na chodniku lub na ścieżce rowerowej, gdzie grozi jej przypadkowe zdeptanie, można ją delikatnie, bez użycia siły przenieść na pobliski krzew, trawnik lub obszar nieużytku i wypuścić. Takie działanie, zgodne z zasadami ochrony gatunkowej, pozwala na kontynuację jej misji w przyrodzie.
Podsumowanie
Zjawisko ekspansji modliszki zwyczajnej w Polsce jest wyraźnym i dobrze udokumentowanym przykładem, w jaki sposób zmiany klimatyczne, a w szczególności łagodniejsze zimy, wpływają na dynamikę populacji i zasięg geograficzny gatunków termofilnych. Chociaż jest to zjawisko naturalne, a obserwacje stają się coraz powszechniejsze, nie zmienia to jej statusu jako gatunku chronionego, który wymaga ciągłego monitorowania i ochrony, dopóki jej populacje nie staną się stabilne na całym terytorium kraju. Jej obecność w coraz to nowych regionach kraju, w tym w gęsto zaludnionych miastach, stanowi niepodważalny dowód na zdolność adaptacyjną tego owada do zmiennych warunków środowiskowych. Dalsze badania, oparte na obserwacjach prowadzonych przez specjalistów i pasjonatów, pozwolą na pełniejsze zrozumienie tego fascynującego fenomenu. Wzrost liczby obserwacji w miastach, na nagrzanych powierzchniach i łąkach kwietnych, dostarcza cennych danych na temat mechanizmów, dzięki którym modliszka poszerza swój zasięg.
Literatura:
- Szymański D. M., Szymański D., Kłonowski P., Szymański H., Nowe stanowiska modliszki zwyczajnej Mantis religiosa (linnaeus, 1758) (mantodea: mantidae) na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej, Przegląd Przyrodniczy, XXXII (3), 2021, str. 86-91
- Fakty i mity: 10 pytań o modliszkę, online: https://parkiotwock.pl/aktualnosci-chpk/fakty-i-mity-10-pytan-o-modliszke/ [dostęp: 10.09.2025]
- Klasa A., Baran J., Pierwsze notowanie modliszki zwyczajnej Mantis religiosa (l.) na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej na naturalnym stanowisku, Prace i Materiały Muzeum im. Prof. Władysława Szafera, 30, 2020, str. 163-168
- Czarniawski W., Gosik R., Winiarczyk S., Nowe dane o występowaniu modliszki zwyczajnej Mantis religiosa we wschodniej Małopolsce, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 55 (5), 1999, str. 102-103
Autorem ilustracji jest Marek Ples.
Marek Ples